Neželjena baština: sudbina spomenika NOB u Hrvatskoj

Autor Tamara Babić
Pogodaka: 487
Neželjena baština: sudbina spomenika NOB u Hrvatskoj

Odnos prema spomeničkoj zaostavštini posvećenoj NOB-u je u svim zemljama bivše Jugoslavije nezavidan. Nepoželjna baština se minira, sa nje se odnosi materijal, a po ruševinama se ispisuju parole.

U Jugoslaviji je posle II svetskog rata podignuto više od 15 000 spomenika u čast Narodnooslobodilačke borbe (1941-1945. ), od čega je gotovo polovina (oko 6000) nastala u Hrvatskoj. Od devedesetih godina do sada je uništeno više od polovine spomenika, bisti i spomen ploča u Republici Hrvatskoj. Iako uništena baština podrazumeva kako visoko-umetničke, tako i tvorevine manje umetničke vrednosti izrađivane od strane priučenih lokalnih umetnika, neupitna je činjenica da devastacija ovih kulturnih dobara predstavlja veliki gubitak za Hrvatsku, ali i svetsku baštinu.

Antifašistička baština je sa jedne strane služila kao sredstvo legitimizacije sistema, ali to je samo deo potpune slike. Spomenici NOB-a se često podižu kao markeri sećanja na tragedije, događaje i istaknute ličnosti borbe za oslobođenje od fašizma. Oni se iz okoliša izdvajaju kao podsetnici na istorijske trenutke i pojedince koji su važni za lokalne zajednice ili za društvo u celini, ukoliko se radilo o važnijim spomenicima poput Bakićevog “Spomenika pobedi naroda Slavonije” ili “Spomenika revolucije” skulptora Dušana Džamonje (1967). Naveći polet izgradnje ovih markera sećanja je zabeležen 60-tih i 70-tih godina prošlog veka, a u Hrvatskoj nastaju do pred sam kraj osamdesetih godina.

Kada govorimo o organizovanju proizvodnje spomenika, ključnu ulogu u SR Hrvatskoj su odigrali Savez udruženja boraca Narodnooslobodilačkog rata (osnovan 1947.) i Odbor za obeležavanje i uređivanje istorijskih mesta iz NOB-a. Od 1968. u RH postoji zakon o podizanju spomenika istorijskim događajima i ličnostima, kojim je regulisano da se mora organizovati konkurs kojim bi se odabralo najbolje rešenje. Takvom zakonskom regulativom je osigurano da na najvećim spomen-obeležjima često rade nakompetentniji i najcenjeniji umetnici.

Kao što je napomenuto, nemaju svi spomenici NOB-a podjednaku umetničku vrednost. U moru predstavnika modernog društva, koje sa prekorom gleda na fašističku ideologiju i veliča borbu za slobodu, se izdvajaju pojedini autori i dela. Kao što mnogi stručnjaci navode, patos upisan u svaki atom najuspešnijih dela ove epohe, teško je razumljiv u današnje vreme, u kome ni u obrisima ne postoje tragovi entuzijazma i optimističnog pogleda na budućnost balkanskih naroda i narodnosti u drugoj polovini XX veka.

Svesno brisanje i marginalizacija materijalnih eksponenata sećanja utiču na identitete kako manjih sredina, tako i celog društva. Danas se može zapaziti da su spomenici u oblastima gde su se odigravali ratni sukobi glavne mete brisanja pamćenja prošlosti, ali da se u zajednicama koje nisu neposredno bile u ratnim sukobima spomenici u većoj meri čuvaju. Primera radi, u Rijeci i okolini je sačuvan veliki broj spomenika (videti npr. diplomski rad Jasmine Raković: “Memorijalni spomenici NOB-a u Rijeci i okolici”, dostupan za preuzimanje na internetu), za razliku od sredina u kojima su sećanja na prošlost sistematski brisana.

U nastavku ćemo navesti nekoliko upečatljivih primera uništavanja značajnih spomenika NOB-a.

Spomenik pobedi naroda Slavonije

Jedan od najreprezentativnijih spomenika druge polovine XX veka u balkanskim zemljama je podignut u čast dvadesetpetogodišnjice osnivanja Šestog slavonskog korpusa. Konkurs za njegovu izgradnju je raspisan još 1957. godine, a gradnja je okončana 1968. godine, kada je uz veliku svečanost spomenik na brdu Blažuj, kod sela Kamenska, predstavljen javnosti.

Delo vajara Vojina Bakića, visine 30m, bilo je izrađeno od specijalnog švedskog čelika, te je moglo odolevati raznim vremenskim uslovima. Ipak, njegov autor verovatno nije ni sanjao da spomenik neće doživeti mirnu starost i propadanje uzrokovano protokom vremena.

Monumentalna skulptura je predstavljala krila antifašističke borbe, nalik na stilizovanu Niku sa Samotrake, ali zaodevenu u modernističko čelično ruho napretka. Krila su nicala iz zemlje koja je iznedrila borce za slobodu, ali je spomenik nadišao osnovnu antifašističku poruku svoga vremena. Svojim apstraktnim izvođenjem je mogao da se uklopi u mnogo šire kontekste ljudskih ideala: ideale slobode kao univerzalne vrednosti, bez obzira na trenutne političke tendencije. U vreme kada je nastalo ova delo je bilo jedna od najvećih modernističkih skulptura na svetu, a po dizajnu ispred svog vremena.

Kulturocid nad ovim delom je izveden 1992. kada je spomenik srušen od strane Hrvatske vojske nakon devetog pokušaja miniranja. Simbolički, spomenik je pružao otpor do poslednjeg trenutka svog postojanja. Mediji su najpre izvštavali o rušenju blažujskih krila kao o posledici vetra. Konstrukcija skulpture je izuzetno složena, a materijali od koga je izrađena skupi, te je nije verovatno da će ikada biti obnovljena.

Spomenik ustanku naroda Banije i Korduna

Idejno rešenje i ove monumentalne građevine, posvećene partizanskim i civilnim žrtvama II svetskog rata, dao je Vojin Bakić. Spomenik na Petrovoj Gori, tridesetak kilometara od Karlovca, izgrađen je od armiranog betona i presvučen nerđajućim čelikom. Unutar kompleksa otvorenog 1982. se nalazio muzej, ali i različiti sadržaji koji su privlačili turiste iz cele zemlje.

Kompleks je sistematski uništavan od 1991. Njegovi deovi se koriste kao sekundarne sirovine, kao i delovi mnogih drugih spomenika izrađenih od metala. Na krovu se danas nalazi repetitor kao ledeni trofej zaborava novih naraštaja, koji simbolički dokazuje da je vreme pregazilo ne samo nekadašnji muzej i mesto okupljanja svih generacija, već i mesto sećanja sa istorijskom težinom.

Spomenik poginulim borcima Splitskog partizanskog odreda u Košutama

Trokrilni obelisk je rad skulptora Vuke Bombardellija iz 1961. Spomenik je 1992. miniran, ali se i nakon toga nastavila devastacija njegovih ostataka.

Spomenik Stevanu (Stjepanu) Filipoviću u Opuzenu

Filipović je rođen u gradu Opuzenu u kome mu je podignut spomenik, rad skulptora Mire Vuce. O važnosti ove istorijske ličnosti za identitet lokalne zajednice govori podatak da se od 2011. godine na Opuzenskom filmskom festivalu kao glavna nagrada dodeljuje kip pod nazivom „Stjepan Filipović“.

Spomenik je 1991. miniran, posle čega je od njega je ostala samo klupa na kojoj je stajala Filipovićeva figura. Ipak, 2010. godine je uklonjena i sama klupa zbog navodne izgradnje poslovnih objekata.

Inicijative za obnovu spomenika i podizanju svesti o njihovoj važnosti

Postavlja se pitanje kakva je svrha obnavljanja uništenih spomenika jednog minulog doba u današnjem kontekstu. Da li sporadični navodi o potencijalnoj obnovi samo uljuljkavaju javnost i skreću pažnju sa edukacije o važnosti svesti o očuvanju kulturne baštine? Čak i da se obnove, spomenici više nikada neće imati istu težinu kao originali. Zato je važno stvoriti svest u svim zemljama bivše Jugoslavije o važnosti očuvanja baštine, ma iz kog perioda ona bila. Neophodno je zaštiti bar one spomenike koji još nisu nasilno srušeni, ali svakako podležu posledicama protoka vremena.

Inicijativa hrvatskog ambasadora u Francuskoj i predstavnika u UNESCO-u dr. Ive Goldsteina da se zaštite spomenici posvećeni antifašističkoj borbi na teritoriji bivše Jugoslavije nisu naišli na oduševljenje javnosti.

Savez antifašističkih boraca i antifašista Hrvatske je pokrenuo Apel za obnovu sedam kapitalnih spomenika NOB-u. Hrvatska vlada je finansirala obnavljanje manjeg broja markera sećanja (npr. Titova bista u Kumrovcu), a pojedine lokalne vlasti su pokazale napore za obnovu manjih spomenika. Međutim, uvek kod ovakvih inicijativa postoji bojazan da će se obnavljanje baštine staviti u kontekst jugonostalgije ili simpatija za stare režime, što naravno, ne treba posmatrati na taj način. Poštovanje baštine jedan od pokazatelja zrelosti društva i njegove spremnosti za dijalog sa prošlim drugim čak i kada se ideali prošlosti ne podudaraju sa trenutnim društvenim tendencijama.

Građanske inicijative poput zagrebačke inicijative ‘1 posto za umjetnost’, karlovačkog udruženja KA-Matriks, volonterske akcije uređenja Spomen-parka Šubićevac (mesta na kome je streljan n.h. Rade Končar) su pokazatelj da ipak postoji svest bar dela populacije o važnosti čuvanja sećanja na istorijske događaje, ma iz kog perioda istorije oni bili.

Problematika uništavanja baštine Narodnooslobodilačke borbe u Hrvatskoj je obrađena krajem 90-ih u filmu “Damnatio memoriae” Bogdana Žižića. Rediteljka Irena Škorić je za film “Neželjena baština” dobila 1. nagradu za najbolji dokumentarni film na 6. Balkan New Film Festivalu (BaNeFF) u Štokholmu.

O interesovanju svetske javnosti za ovu problematiku govori projekat “Spomenici: kraj jedne ere” Belgijanca Jana Kampenaersa. Tokom svog istraživanja umetnik je napravio seriju fotografija spomenika koji odišu mistikom, koji su zaboravljeni i više nikome ne znače u lokalnom okruženju, a van Balkana su praktično nepoznati. Fotografije su obišle galerije širom sveta, a publikovane su u knjizi “Spomenik” (Roma Publications, 2010).

Pripremila: Tamara Babić
Originalni članak: link (preuzeto sa ugrozenabastina.wordpress.com)